يا شبهاى اندكى از آن كم كن ، و يا شبهاى اندكى بر آن اضافه كن ، و منظور از اين شبهاى اندك آن شبهايى است كه انسان عذر دارد ، يا بيمار است ، و يا خواب بر او غلبه كرده و يا عذرى ديگر دارد . و اين وجه عيبى ندارد ، جز اينكه وجه اول زودتر به ذهن مىآيد . * ( « وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا » ) * - « ترتيل قرآن » به معناى تلاوت آن است به نحوى كه حروف پشت سر هم آن روشن و جداى از هم به گوش شنونده برسد ، و اين جمله عطف است بر جمله * ( « قُمِ اللَّيْلَ » ) * ، و معناى آن دو اين است كه شب برخيز و قرآن را به ترتيل بخوان . و ظاهرا مراد از ترتيل قرآن ، ترتيل آن در نماز ، و يا اصلا منظور از قرآن خود نماز است ، و خداى تعالى نظير اين تعبير را از نماز كرده ، مثلا فرموده : « أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً » « 1 » . بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد آيه شريفه اين است كه قرائت قرآن را واجب كند نه نماز را . * ( « إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا » ) * « ثقل » - سنگينى - كيفيت خاصى براى جسم است ، و خاصيت آن اين است كه حمل چنين جسمى و جابجا كردن آن دشوار است ، و چه بسا همين كلمه در غير جسم ، مثلا در امور معنوى هم به عنوان استعاره استعمال مىشود ، مثلا مىگويند درس امروز سنگين بود ، يعنى تحمل آن براى فهم و درك شاگردان دشوار بود و يا مىگويند سخنرانى امروز كه همه اش نظريه هاى علمى دقيق بود براى عوام سنگين بود ، كه در اين گونه تعبيرها كلمه سنگين در غير جسم به كار رفته ، در امور معنوى كه درك آن دشوار است و يا حقايقى در بر دارد كه رسيدن به آن سخت است ، و يا فرمانهايى را متضمن است كه امتثال آن و مداومت بر انجام آن دشوار است . قرآن كريم كه كلام الهى است به هر دو اعتبار ثقيل است ، اما از حيث فهم معنايش ثقيل است براى اينكه كلامى الهى است كه پيامبر آن را از ساحت عظمت و كبريايى گرفته ، و معلوم است چنين كلامى را نمىفهمد مگر نفوس طاهر از هر پليدى ، نفوسى كه از هر سببى قطع اميد كرده و تنها به خداى سبحان كه مسبب الاسباب است دل بسته ، كلامى است الهى و كتابى است عزيز ، كه ظاهر و باطنى دارد ، تنزيل و تاويلى دارد ، تبيان براى هر چيز است ، و سنگينى آن از حال و وضع رسول خدا ( ص ) مشهود بود ، همه مىديدند

--> ( 1 ) نماز را هنگام ظهر تا تاريكى شب بخوان و نيز قرآن فجر را كه مشهود شاهدان است . سوره اسرى ، آيه 78 . ( 2 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 637 .